Tại sao thai IVF hay ra máu? Khi nào cần gặp bác sĩ?

Tại sao thai IVF hay ra máu thường được trả lời bằng ba lý do quen thuộc: phôi bám vào niêm mạc tử cung giàu mạch máu, thuốc nội tiết progesterone đặt âm đạo kích ứng cổ tử cung đang xung huyết, và những xây xát nhẹ còn lại sau thủ thuật chuyển phôi. Ba lý do đó đều đúng, nhưng chúng không cho biết một vệt máu cụ thể đang nói điều gì. Cùng một lượng máu hồng nhạt như nhau, xuất hiện ở ngày thứ hai sau chuyển phôi, ở ngày thứ tám, hay ở tuần thứ bảy khi đã nghe được tim thai, sẽ dẫn tới ba hướng xử trí khác nhau, bởi câu hỏi lâm sàng cần trả lời ở mỗi mốc là một câu hỏi khác. Với một thai kỳ sau thụ tinh trong ống nghiệm, thứ tự đọc hợp lý vì vậy là mốc thời gian trước, màu sắc và lượng máu sau.

Thai IVF ra máu có phổ biến hơn thai tự nhiên không?

Ra máu hoặc ra dịch màu trong ba tháng đầu được ghi nhận ở khoảng một phần tư đến một phần ba số thai kỳ sau hỗ trợ sinh sản, và phần lớn trong đó vẫn tiến triển bình thường. Con số này cao hơn cảm nhận thông thường về thai tự nhiên, nên nhiều gia đình mặc định rằng thai IVF mong manh hơn.

Tuy nhiên, cách hiểu đó không khớp với những gì đang diễn ra. Nguy cơ sảy thai của một thai kỳ sau thụ tinh trong ống nghiệm không cao hơn thai tự nhiên; nếu có khác biệt ở một số trường hợp thì khác biệt đến từ tuổi của người mẹ và các bệnh lý nền sẵn có, không đến từ bản thân kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Sau khi phôi làm tổ xong, thai IVF phát triển theo đúng quy luật của một thai kỳ bình thường.

Điều thực sự khác nằm ở chỗ khác: thai IVF có một đường nền chính xác mà thai tự nhiên hầu như không có. Ngày chuyển phôi được ghi lại đến từng buổi, phôi được chuyển là phôi ngày 3 hay ngày 5 đã biết rõ, chuỗi xét nghiệm beta-hCG có sẵn theo ngày, và lịch siêu âm sớm đã được đặt từ trước. Nhờ đường nền đó, mọi thay đổi nhỏ đều được nhìn thấy và ghi nhận, kể cả vài đốm máu mà một thai kỳ tự nhiên có thể bỏ qua mà không ai biết.

Đường nền này thường bị hiểu ngược. Nó không làm thai dễ ra máu hơn, mà làm người theo dõi trả lời được nhanh hơn và chắc hơn: khi biết chính xác hôm nay là ngày thứ mấy sau chuyển phôi và beta-hCG lần gần nhất là bao nhiêu, một vệt máu không còn là hiện tượng đơn độc mà là một dữ kiện nằm trong chuỗi dữ kiện đã có.

Vì sao ba lý do quen thuộc chưa đủ để trả lời

Ba nhóm nguyên nhân sinh lý hay được nhắc tới đều có cơ chế rõ ràng. Phôi ăn sâu vào lớp niêm mạc tử cung nhiều mạch máu làm bong nhẹ một phần niêm mạc. Progesterone đặt âm đạo, cùng biến động nội tiết của thai kỳ, gây kích ứng niêm mạc âm đạo và cổ tử cung vốn đang xung huyết. Ống thông chuyển phôi hoặc thao tác đặt thuốc để lại xây xát nhỏ ở cổ tử cung. Cuối cùng, cổ tử cung nhạy cảm hơn khi mang thai cũng dễ chảy vài giọt máu sau quan hệ hoặc sau một lần thăm khám.

Vấn đề là các cơ chế trên không nằm cùng một khung thời gian. Xây xát do thủ thuật chỉ giải thích được máu ở những ngày sát ngày chuyển phôi, và hoàn toàn không giải thích được một đợt ra máu ở tuần thứ tám. Máu báo do phôi làm tổ chỉ hợp lý trong khoảng ngày 7 đến ngày 10 sau chuyển phôi, vì trước đó phôi chưa bám đủ sâu để gây bong niêm mạc. Kích ứng do thuốc đặt âm đạo tồn tại suốt giai đoạn dùng thuốc, nhưng lại mờ đi khi phác đồ bắt đầu giảm liều.

Bên cạnh đó, một chi tiết hay bị bỏ qua là máu nâu vốn đã bị oxy hóa trước khi thoát ra ngoài, nên nó kể lại một chuyện đã xảy ra vài ngày trước, không mô tả tình trạng của hôm nay. Đọc màu máu mà bỏ qua mốc ngày vì thế dễ dẫn tới kết luận sai theo cả hai chiều: lo lắng trước một vệt máu vô hại, hoặc yên tâm trước một dấu hiệu đáng lẽ phải được kiểm tra.

Cùng một vệt máu, khác mốc ngày thì khác câu hỏi cần trả lời

Bảng dưới sắp xếp lại hiện tượng ra máu theo trục thời gian, với câu hỏi lâm sàng tương ứng ở mỗi mốc và công cụ dùng để trả lời câu hỏi đó.

Hai hàng đầu tiên thuộc nhóm thường gặp và thường lành tính. Ra máu ở những ngày sát thủ thuật hầu như chỉ là vài giọt hồng nhạt và hết nhanh. Máu báo do phôi làm tổ, nếu có, cũng rất ít, màu hồng nhạt đến nâu, tự cầm trong một đến hai ngày. Đây là hiện tượng có thể gặp nhưng không bắt buộc, và không ra máu báo hoàn toàn không đồng nghĩa với thất bại.

Từ tuần thứ năm trở đi, trọng tâm câu hỏi dịch chuyển. Lúc này điều cần xác định không còn là phôi đã bám được chưa, mà là thai nằm ở đâu và phát triển ra sao. Một xét nghiệm beta-hCG dương tính xác nhận phôi đã làm tổ, nhưng nó không nói cho biết phôi làm tổ ở vị trí nào, và đó chính là khoảng trống mà siêu âm phải lấp.

Ba tình huống ra máu cần phân biệt kỹ nhất

Trong gần hai mươi năm làm hỗ trợ sinh sản, ba tình huống dưới đây là những tình huống tôi luôn dành thêm thời gian để làm rõ, vì chúng dễ bị gộp chung vào cùng một câu trả lời trấn an.

Ra máu khi đã có beta-hCG nhưng siêu âm chưa thấy túi thai trong buồng tử cung. Đây là tình huống bắt buộc phải loại trừ thai ngoài tử cung trước tiên. Các dấu hiệu gợi ý gồm ra máu nâu kéo dài, đau bụng nhiều và thiên về một bên, cùng chỉ số beta-hCG tăng chậm bất thường qua các lần đo. Thai ngoài tử cung hiếm gặp, nhưng nếu bỏ sót thì khối thai có thể vỡ và gây chảy máu trong ổ bụng, nên nguyên tắc an toàn là loại trừ sớm bằng siêu âm chứ không chờ theo dõi thêm.

Ra máu khi đã nghe được tim thai. Tiên lượng ở nhóm này khác hẳn nhóm chưa có tim thai, và phần lớn nguyên nhân nằm ở tụ dịch dưới màng nuôi, tức máu tích tụ giữa màng nuôi và thành tử cung rồi thoát ra thành từng đợt dịch nâu hoặc đỏ sẫm. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc kích thước khối tụ dịch, nên siêu âm là cách duy nhất để đánh giá và quyết định hướng dưỡng thai. Một số trường hợp khác lại xuất phát từ cổ tử cung xung huyết sau quan hệ hoặc sau thăm khám, khi đó máu ít, xuất hiện đúng sau một tác động cơ học và hết nhanh.

Ra máu quanh thời điểm giảm hoặc ngừng nội tiết hỗ trợ. Progesterone bổ sung được duy trì cho tới khi nhau thai đủ sức đảm nhiệm vai trò nội tiết, thường quanh tuần 10 đến tuần 12, và thời điểm dừng thuốc là một quyết định lâm sàng theo từng hồ sơ. Khi ra máu xuất hiện gần mốc này, bác sĩ cần đối chiếu phác đồ đang dùng trước khi kết luận. Điều tuyệt đối không nên làm là tự ngừng thuốc, tự đổi thuốc hoặc tự tăng liều vì thấy máu, bởi mỗi thay đổi tự phát đều khiến bác sĩ khó xác định máu đang đến từ nguyên nhân nào.

Ngoài ba tình huống trên, một số dấu hiệu cần được khám ngay trong ngày ở bất kỳ mốc nào: máu đỏ tươi lượng nhiều thấm ướt băng vệ sinh, có máu cục, đau quặn bụng hoặc đau dữ dội một bên, chóng mặt và choáng váng, dịch có mùi hôi kèm khí hư đục hay ngứa rát, dịch nâu kéo dài quá năm ngày hoặc đang nâu rồi chuyển sang đỏ tươi.

Năm dữ kiện nên chuẩn bị trước khi gọi cho bác sĩ

Chất lượng của lần tư vấn đầu tiên phụ thuộc gần như hoàn toàn vào lượng thông tin bạn cung cấp được trong vài phút đầu. Năm dữ kiện dưới đây giúp bác sĩ thu hẹp khả năng ngay trong cuộc gọi, trước cả khi bạn đến khám:

1. Hôm nay là ngày thứ mấy sau chuyển phôi, và phôi được chuyển là phôi ngày 3 hay ngày 5. Đây là dữ kiện định vị mốc thời gian, quan trọng hơn mọi mô tả về màu sắc.
2. Kết quả beta-hCG gần nhất kèm ngày đo. Một con số đơn lẻ có ý nghĩa hạn chế; ngược lại, con số kèm ngày đo cho biết thai đang đi đúng nhịp hay chậm lại.
3. Đã siêu âm thấy túi thai hoặc tim thai chưa, lần siêu âm gần nhất là khi nào. Dữ kiện này quyết định bác sĩ đang ở nhóm câu hỏi nào trong bảng phía trên.
4. Thuốc nội tiết đang dùng, đường dùng và liều. Cần nêu cả những thuốc khác đang dùng kèm, kể cả thực phẩm bổ sung.
5. Máu bắt đầu khi nào, lượng bao nhiêu, có kèm đau hay không. Cách mô tả lượng máu dễ hiểu nhất là quy về số lần thay băng vệ sinh trong ngày, thay cho các tính từ như “nhiều” hoặc “ít”.

Trong lúc chờ được khám, hãy giữ sinh hoạt nhẹ nhàng, tránh mang vác nặng và tạm kiêng quan hệ. Nằm bất động cả ngày không phải khuyến cáo chung và cũng không giúp cầm máu, trừ khi bác sĩ chỉ định nghỉ ngơi vì một nguy cơ cụ thể trên hồ sơ của bạn. Những mốc theo dõi còn lại của giai đoạn này được trình bày kỹ hơn trong phần theo dõi thai kỳ sau IVF.

Thăm khám và làm IVF cùng bác sĩ Tăng Đức Cương tại Hà Nội

Một vệt máu chỉ đọc được chính xác khi người đọc nắm được hồ sơ đã tạo ra nó. Hướng dẫn chung của các đơn vị hỗ trợ sinh sản đều khuyên nên quay lại nơi đã theo dõi và điều trị chu kỳ cho mình khi có bất thường, vì nơi đó giữ đầy đủ phác đồ kích thích buồng trứng, chất lượng phôi, ngày chuyển phôi và chuỗi beta-hCG. Đây cũng là lý do BSCKII. Tăng Đức Cương, Giám đốc Đông Đô IVF Center, theo sát người bệnh liên tục từ buổi khám hiếm muộn đầu tiên, qua chu kỳ thụ tinh trong ống nghiệm, cho đến khi thai ổn định.

Nếu bạn đang chuẩn bị làm IVF hoặc vừa chuyển phôi và gặp tình trạng ra máu, bạn có thể đặt lịch khám cùng bác sĩ Cương tại hai địa điểm ở Hà Nội:

• Đông Đô IVF Center — Tầng 5, số 5 Xã Đàn, Đống Đa, Hà Nội. Mở cửa tất cả các ngày trong tuần, 7h30 đến 17h00. Đây là nơi BS. Cương thăm khám hiếm muộn và thực hiện các chu kỳ thụ tinh trong ống nghiệm. Hotline 1900 1965.
• Phòng khám Hướng Dương — 291 Ngô Xuân Quảng, Trâu Quỳ, Gia Lâm, Hà Nội. Khung giờ khám buổi tối, 17h00 đến 21h00, tất cả các ngày trong tuần, thuận tiện cho người đi làm giờ hành chính.

Về chi phí, hai hạng mục thường dùng nhất khi đánh giá một đợt ra máu là xét nghiệm beta-hCG định lượng 250.000 VND và siêu âm thai 2D 200.000 VND (theo Đông Đô IVF Center, áp dụng tại cơ sở Xã Đàn). Với các gia đình đang cân nhắc bắt đầu điều trị, có thể tham khảo thêm dịch vụ thụ tinh ống nghiệm IVF – ICSI, khám vô sinh hiếm muộn và bảng giá dịch vụ chi tiết, hoặc xem hồ sơ chuyên môn của bác sĩ Cương.

Câu hỏi thường gặp về thai IVF ra máu

Ra máu sau chuyển phôi bao nhiêu ngày thì được coi là máu báo?

Máu báo do phôi làm tổ thường rơi vào khoảng ngày 7 đến ngày 10 sau chuyển phôi, với lượng rất ít, màu hồng nhạt đến nâu và tự cầm trong một đến hai ngày. Máu xuất hiện sớm hơn khoảng này, nhất là trong hai ngày đầu, thường liên quan tới xây xát nhẹ khi làm thủ thuật. Máu báo không phải hiện tượng bắt buộc, nên không ra máu báo cũng không có nghĩa là chu kỳ thất bại.

Thai IVF ra dịch nâu có nguy hiểm không?

Dịch nâu là máu cũ đã oxy hóa, phần lớn không nguy hiểm khi lượng ít, tự hết trong một đến ba ngày và không kèm đau bụng. Bạn nên đi khám khi dịch nâu kéo dài quá năm ngày, tăng lượng, chuyển sang đỏ tươi, hoặc đi kèm đau bụng, sốt và dịch có mùi hôi.

Ra máu khi đã có tim thai thì có sao không?

Đã nghe được tim thai là một tín hiệu tốt và tiên lượng của nhóm này khác hẳn giai đoạn chưa có tim thai, song ra máu vẫn cần được kiểm tra. Nguyên nhân hay gặp nhất là tụ dịch dưới màng nuôi, cần siêu âm để đánh giá kích thước khối tụ dịch và quyết định hướng theo dõi. Một số trường hợp khác chỉ là chảy máu từ cổ tử cung xung huyết sau quan hệ hoặc sau thăm khám.

Đang ra máu thì có nên ngừng thuốc nội tiết không?

Không nên tự ngừng, tự đổi hay tự tăng liều. Nội tiết hỗ trợ được duy trì theo phác đồ riêng của từng người cho tới khi nhau thai đủ sức đảm nhiệm vai trò này, và mọi thay đổi tự phát đều khiến bác sĩ khó đánh giá nguyên nhân ra máu. Hãy liên hệ bác sĩ đang theo dõi hồ sơ để được hướng dẫn cụ thể.

Ra máu bao nhiêu thì phải đi cấp cứu ngay?

Cần đến cơ sở y tế ngay khi máu đỏ tươi ra nhiều tới mức thấm ướt băng vệ sinh, có máu cục, đau quặn bụng hoặc đau dữ dội thiên về một bên, kèm chóng mặt và choáng váng. Với thai sau thụ tinh trong ống nghiệm, bất kỳ lần ra máu nào đi cùng đau bụng đều nên được kiểm tra sớm để loại trừ thai ngoài tử cung.

Đi khám vì ra máu sau chuyển phôi thì thường làm những gì và tốn khoảng bao nhiêu?

Hai hạng mục thường dùng nhất là siêu âm để xác định vị trí và tình trạng thai, cùng xét nghiệm beta-hCG định lượng để đối chiếu với các lần đo trước. Tại Đông Đô IVF Center, siêu âm thai 2D là 200.000 VND và xét nghiệm beta-hCG định lượng là 250.000 VND (theo Đông Đô IVF Center). Tùy tình trạng, bác sĩ có thể chỉ định thêm khám phụ khoa hoặc hẹn đo lại beta sau vài ngày.

Khám khi ra máu sau chuyển phôi cùng bác sĩ Cương ở đâu và giờ nào?

Bạn có thể đặt lịch tại Đông Đô IVF Center (số 5 Xã Đàn, Đống Đa, Hà Nội) trong khung 7h30 đến 17h00, hoặc tại Phòng khám Hướng Dương (Gia Lâm, Hà Nội) trong khung 17h00 đến 21h00 buổi tối, cả hai đều mở tất cả các ngày trong tuần. Khi đi khám, nên mang theo hồ sơ chu kỳ IVF và các phiếu xét nghiệm beta-hCG đã có để bác sĩ đối chiếu ngay.